Thema Brede welvaart
Gemeenten willen hun bereikbaarheid verbeteren. Maar wat bedoelen ze daarmee en voor wie doen ze dat? En hoe kan bereikbaarheid bijdragen aan rechtvaardige mobiliteit en brede welvaart? Eva Pennekamp onderzocht hoe zeven gemeenten in de Zuidflank van de Groene Metropoolregio (GMR) Arnhem-Nijmegen het begrip bereikbaarheid invullen. Samen met Johan Leferink, opgavemanager Mobiliteit en Bereikbaarheid bij de regio, bespreekt ze wat andere gemeenten daarvan kunnen leren.
Eva Pennekamps belangstelling voor het onderwerp groeide tijdens haar master planologie aan de Radboud Universiteit, maar heeft ook een persoonlijke achtergrond. Haar oma zit al 48 jaar in een rolstoel. Daardoor weet ze hoe belangrijk vrijwilligersvervoer kan zijn en dat haar oma niet overal kan komen waar ze naartoe wil. Ook onder studenten ziet ze hoe het ontbreken van een auto of rijbewijs hun mogelijkheden beperkt. “We moeten ook de mensen die nog niet bediend worden toegang geven tot voorzieningen, zodat ze kunnen meedoen in de maatschappij.”
Voor haar afstudeeronderzoek klopte ze aan bij de Groene Metropoolregio. Samen kwamen ze tot een passende onderzoeksvraag: wat verstaan gemeenten eigenlijk onder bereikbaarheid? Inmiddels werkt ze er als junior adviseur. Johan Leferink zag in haar onderzoek een kans om mobiliteit nadrukkelijker te verbinden met andere opgaven, zoals woningbouw en de locatie van voorzieningen. “We hebben veel mensen met specifieke kennis, bijvoorbeeld over verkeersmanagement, verkeersveiligheid of fietsen”, vertelt hij. “Maar we zochten juist ook iemand die de relatie met andere opgaven kan leggen.”
Eva Pennekamp
Eva onderzocht de zeven gemeenten in de Zuidflank: Berg en Dal, Beuningen, Druten, Heumen, Mook en Middelaar, Nijmegen en Wijchen. Daar lag vanuit hun samenwerkingsverband al een gezamenlijk koersdocument voor mobiliteit. Eva analyseerde beleidsdocumenten en sprak met beleidsmedewerkers over hun doelen, de inwoners die ze willen bereiken en hun afwegingen.
Vrijwel iedereen vindt bereikbaarheid belangrijk, merkte Eva. “Maar zelden wordt duidelijk omschreven wat het begrip betekent.” Berg en Dal deed dat wel expliciet. “Je verwacht misschien dat een kleinere gemeente dat minder concreet opschrijft”, zegt Eva. “Mogelijk speelde mee dat de gemeente de nieuwste visie had.”
Goede bedoelingen
Ze onderscheidde drie benaderingen: bereikbaarheid in termen van mobiliteit en infrastructuur, als mogelijkheid om mee te doen in de samenleving en als toegang tot voorzieningen. Die benaderingen kunnen overlappen, maar plaatsen wel andere accenten. Tijdens de interviews vroeg ze door: wat bedoelt een gemeente precies en wat wil zij bereiken? “De bedoeling kwam vaak heel duidelijk naar voren. Tegelijkertijd merkten mensen: we hebben dit eigenlijk helemaal niet zo goed opgeschreven.”
Johan herkent zich in dit beeld. Hij plaatst die verschillen ook in de tijd. Sommige mobiliteitsplannen dateren van vóór de landelijke Mobiliteitsvisie en de toenemende aandacht voor toegang tot voorzieningen. Gemeenten zitten op verschillende momenten in hun beleidsontwikkeling. Het onderzoek biedt hun een spiegel om het eigen beleid opnieuw te bekijken, merkt Johan.
Verschillen tussen inwoners
De belangstelling voor bereikbaarheid past bij een bredere verandering in mobiliteitsbeleid. De vraag verschuift van hoe verkeer doorstroomt naar wat mensen daadwerkelijk kunnen bereiken. Het landelijke traject Bereikbaarheid op Peil biedt volgens Johan een aanknopingspunt om die verandering verder uit te werken. “Dus veel meer kijken naar de bereikbaarheid van voorzieningen in plaats van voertuigverliesuren als maat”, legt hij uit. Tegelijkertijd liggen nog veel vragen open. Want wat betekent voldoende bereikbaarheid? Welke verschillen tussen inwoners neem je mee? En welke keuzes volgen daaruit?
Daar raakt bereikbaarheid ook aan brede welvaart. Want wie een opleiding, baan, huisarts of ontmoetingsplek kan bereiken, heeft meer mogelijkheden om het eigen leven vorm te geven. Een snellere verbinding vertelt nog niet of iemand die reis ook kan betalen of zelfstandig kan maken. “Mobiliteit gaat meer over beweging: hoe snel kan ik ergens zijn?”, zegt Eva. “Bij bereikbaarheid gaat het om de kansen die mensen hebben om bij voorzieningen te komen en de mogelijkheden die ze daardoor hebben in hun leven. Denk ook aan mensen zonder voertuig.”
Johan Leferink
Wie valt onder ‘iedereen’?
Veel gemeenten spreken over bereikbaarheid voor iedereen. Toch laat het onderzoek zien dat sommige inwoners duidelijker in beeld zijn dan andere. Ouderen, jongeren en mensen met een beperking worden regelmatig genoemd. Mensen met weinig inkomen en huishoudens zonder auto komen minder consequent terug. Dat betekent niet dat gemeenten niets voor deze inwoners doen. Wel maakt het verschil welke behoeften expliciet worden herkend. Een beleidsmedewerker die uitgaat van een inwoner met een auto, ziet mogelijk andere problemen en oplossingen dan iemand die afhankelijkheid van openbaar vervoer als vertrekpunt neemt.
Eva noemt een gesprek waarin gratis parkeren in het centrum werd aangevoerd als voorbeeld van gelijkheid: iedereen kon er immers gratis parkeren. “Dat is gelijkheid voor iedereen die een auto heeft. Maar de rest valt daarbuiten.” Tegelijkertijd heeft ze oog voor de goede bedoelingen achter zo’n redenering. “Het helpt dus om door te vragen. Welke inwoners profiteren en welke niet? Dan wordt echt zichtbaar dat een algemene maatregel verschillende gevolgen kan hebben.”
Rechtvaardigheid gebeurt al
Het begrip rechtvaardige mobiliteit was niet bij alle geïnterviewden bekend. De onderwerpen die erbij horen, kwamen wel volop aan bod: kunnen meedoen, zelfstandig reizen, betaalbaarheid en toegang tot voorzieningen. Eva beschrijft dat als mobility justice by proxy: werken aan rechtvaardige mobiliteit via andere, herkenbare beleidsdoelen, zonder het zo te noemen. “Het begrip is nieuw, maar de uitwerking is voor gemeenten helemaal niet nieuw.”
Johan herkent dat vooral vanuit het sociale domein. Daar zijn inclusie en participatie vertrouwde onderwerpen. De verbinding met mobiliteit vraagt meer aandacht. Expliciet maken welke maatschappelijke doelen achter bereikbaarheidsbeleid liggen, helpt om maatregelen daaraan te toetsen. Voor wie moet de situatie verbeteren? Welke belemmering wil je wegnemen? En draagt de gekozen oplossing daaraan bij? Gemeenten hoeven daarvoor niet allemaal dezelfde definitie te hanteren, maar moeten elkaars uitgangspunten wel begrijpen.
Locatiekeuze is belangrijk
Het is uiterst belangrijk om bereikbaarheid al vroeg in ruimtelijke keuzes mee te nemen, vertelt Johan. Hij geeft het voorbeeld van een denkbeeldig bedrijventerrein op een plek die vooral met de auto bereikbaar is. Als daar banen komen voor mensen die juist weinig toegang tot een auto hebben, dan ontstaat een probleem dat bij de locatiekeuze al voorzien had kunnen worden. “Dan realiseer je werkgelegenheid voor een doelgroep zonder auto op een autolocatie. Daar mogen we met elkaar scherper op zijn.”
Hetzelfde geldt voor woningen, huisartsen en supermarkten. Nabijheid verdient gewoon meer aandacht. Ook bij een ontmoetingsplek in een dorp liggen kansen om opgaven te verbinden. Kunnen daar meteen een halte, deelmobiliteit of vraagafhankelijk vervoer een plek krijgen? “Kijk dus ook buiten je eigen domein”, zegt Eva. Door mobiliteit, economie, ruimtelijke ontwikkeling en het sociale domein samen te brengen, kunnen andere keuzes ontstaan.
Samen verder zoeken
De uitvoering vraagt wel om realisme. Eva ontdekte hoe sterk bereikbaarheid wordt afgewogen tegen verkeersveiligheid, budgetten, capaciteit en politieke prioriteiten. Een andere definitie op papier verandert die omstandigheden niet vanzelf. Regionale samenwerking kan daarbij helpen. Kleinere gemeenten hebben vaak weinig capaciteit om zelf analyses uit te voeren. De GMR wil kennis beschikbaar maken, uitwisseling organiseren en het gesprek ook bestuurlijk voeren. Als regio kan zij gemeenten ondersteunen en verbindingen leggen met provincie en Rijk; de gemeentelijke keuzes blijven bij gemeenten zelf.
Je moet het vraagstuk zichtbaar en voelbaar maken, adviseert Eva. Ze geeft het voorbeeld van de gemeente Renkum. “Daar hebben ze gezegd: een achtjarig kind moet zelfstandig en veilig naar voorzieningen kunnen fietsen. Dus hoe gaan we dat realiseren? Wat is daarvoor nodig?” Zo maak je duidelijker wat er op het spel staat dan met een abstract beleidsdoel.
Het is goed om te beseffen dat we in Nederland nog wat zoekende zijn naar de beste benadering van dit onderwerp, benadrukt Johan. “Ook in onze regio hebben we geen blauwdruk klaarliggen. We zien kansen en mogelijkheden, maar de vraag hoe je die benut, is vaak nog lastig.” Dus dat vraagt tijd en samenwerking. Dat onderstreept dus ook het belang van regionale en landelijke kennisnetwerken. Want dat zijn de plekken om ervaringen te delen, weet hij. Maar begin dat gesprek al in je eigen organisatie, zegt Eva tot slot. “Het is belangrijk om die verbinding aan te gaan met de andere domeinen binnen je gemeente. Want je wilt samen toe naar die integrale oplossing, dus zoek die samenwerking ook binnen je eigen organisatie.”
Meer lezen
Delen via
Meer weten over dit onderwerp?
Ga naar de onderwerppagina voor meer informatie en direct toepasbare kennis over dit onderwerp.
Brede welvaart
Brede welvaart in mobiliteitsbeleid gaat in de basis over het afwegen van aspecten van welvaart: gezondheid, veiligheid, bereikbaarheid en leefomgeving. Dit biedt kansen voor een beleid waarin maatregelen zijn gericht op het tegengaan van bereikbaarheidsongelijkheid aan de ene kant en het voorkomen of terugdringen van de schadelijke effecten op bijvoorbeeld het milieu of veiligheid van bewoners, of van excessieve mobiliteit aan de andere kant. Door dit te koppelen aan begrippen als ‘nabijheid’ en het actief toepassen van de capabilitiesbenadering kunnen ook doelen voor gezondheid en ruimtelijke kwaliteit worden nagestreefd.
CROW en duurzaamheid
Nederland heeft de ambitie om in 2050 volledig klimaatneutraal en circulair te zijn. Dit vraagt om fundamentele veranderingen in hoe we onze fysieke leefomgeving ontwerpen, aanleggen en beheren. De infra- en mobiliteitssector spelen hierin een sleutelrol. De maatschappelijke opgaven worden complexer en vereisen een integrale aanpak en duurzame samenwerking waarin circulariteit, biodiversiteit, klimaatadaptatie en CO₂-reductie centraal staan. CROW speelt hier als kennisplatform een belangrijke rol in.
Verkeer en Vervoer
CROW werkt met aan het bevorderen van duurzame, veilige en toegankelijke mobiliteit. Dat doen we met name voor de decentrale overheden en daarnaast voor alle andere partijen in het brede werkveld van beleidsontwikkeling en -uitvoering.